Het verhaal van de Lady with an Ermine, en hoe het in Kraków terechtkwam

Wie was de Dame met de Hermelijn, en waarom schilderde Leonardo haar?

Eind jaren 1480 was Leonardo da Vinci hofschilder van Ludovico Sforza, bekend als Il Moro, de heerser van Milaan. Tussen ongeveer 1489 en 1491 schilderde hij een jonge vrouw van dat hof in olieverf op een notenhouten paneel van slechts 54,8 bij 40,3 centimeter, klein genoeg om onder één arm te dragen. De geportretteerde houdt een hermelijn vast, en dat dier gaf het schilderij zijn naam.

Zij is Cecilia Gallerani. Geboren in Siena in begin 1473, was zij de dochter van Fazio Gallerani, die diplomatieke posten bekleedde aan het Milanese hof, en zij groeide op met zes broers en een opleiding in Latijn en literatuur. Zij was ongeveer 16 toen Leonardo haar schilderde, en tegen die tijd was zij de favoriete en bekendste van Ludovico's minnaressen geworden.

Het portret ving een moment dat niet standhield. Cecilia schonk het leven aan Ludovico's zoon, Cesare, op 3 mei 1491, en rond dezelfde tijd huwde Ludovico met Beatrice d'Este, die erop stond dat Cecilia het Castello Sforza verliet. In 1492 huwde zij Ludovico Carminati de' Brambilla, later ontving zij een literaire salon, en zij stierf in 1536. Jaren na het zitten schreef zij aan Isabella d'Este dat het schilderij niet meer op haar leek, omdat zij zo jong was toen het werd gemaakt.

Wat betekent de hermelijn in het schilderij?

Het dier werkt op meerdere niveaus tegelijk. Het Oudgriekse woord voor hermelijn, galê, weerspiegelt de eerste lettergrepen van Gallerani, dus het schepsel in haar armen is een woordspeling op haar naam. Het wijst ook rechtstreeks naar Ludovico: in 1488 maakte Ferdinand I van Napels hem lid van de Orde van de Hermelijn, en hij gebruikte het dier als persoonlijk embleem.

De hermelijn stond ook voor zuiverheid en matigheid, een deugd net zo goed als een huisdier. Het is ook in verband gebracht met zwangerschap, als een dier waarvan men dacht dat het zwangere vrouwen beschermde, en het komt vaak voor in renaissance-huwelijkssymboliek. Geen van deze lezingen ontkracht de andere, wat een reden is waarom het schilderij een langzame blik beloont.

Het paneel is het tweede van slechts vier bewaard gebleven portretten van vrouwen door Leonardo, naast Ginevra de' Benci, La Belle Ferronnière en de Mona Lisa. Desondanks accepteerden geleerden het pas in de 20e eeuw algemeen als zijn werk. Een technisch onderzoek in 1992 stelde vast dat de schade beperkt bleef tot de achtergrond, die waarschijnlijk eerst blauwgrijs was en rond het midden van de 18e eeuw in het zwart werd overschilderd.

Hoe kwam een Leonardo in Polen terecht?

In 1798 kocht prins Adam Jerzy Czartoryski, reizend in Italië, het schilderij daar. Op dezelfde Italiaanse reizen bracht hij Raphaëls Portret van een Jonge Man, geschilderd rond 1513 tot 1514, mee terug, samen met Romeinse antiquiteiten.

In 1800 werd de Leonardo opgenomen in de Czartoryski-familiecollectie in Puławy. Het opschrift LEONARD D'AWINCI in de linkerbovenhoek dateert uit die tijd: het werd waarschijnlijk kort nadat het paneel Polen bereikte door een restaurator toegevoegd, dus wanneer u het opmerkt, kijkt u niet naar Leonardo's eigen signatuur.

De Raphael is het grotere van de twee schilderijen, olieverf op een paneel van 72 bij 56 centimeter tegenover de 54,8 bij 40,3 van de Leonardo. Vanaf 1798 deelden de twee portretten de lotgevallen van de collectie, via Puławy, Parijs en Kraków, tot de Tweede Wereldoorlog hen voorgoed scheidde.

Wat bouwde prinses Izabela Czartoryska in Puławy?

De figuur die het bezit van een familie omvormde tot een museum was prinses Izabela Czartoryska, geboren Flemming. Zij begon de collectie in 1796, met als eerste stukken trofeeën van de overwinning op de Turken bij Wenen in 1683, onder het motto Het Verleden voor de Toekomst.

In 1801 opende zij haar verzameling nationale memorabilia en kunst voor het publiek in Puławy, in twee paviljoenen. Het eerste was de Tempel van de Sibille, dat jaar geopend, ontworpen door Chrystian Piotr Aigner en gemodelleerd naar de Tempel van Vesta in Tivoli; er werden Poolse memorabilia bewaard, waaronder de Koninklijke Kist. Het tweede, het Gotische Huis, was voltooid in 1809.

Begin 19e eeuw bezat de familie drie meesterwerken die nog steeds het verhaal van de collectie bepalen: Leonardo's Dame met een Hermelijn, Rembrandts Landschap met de Barmhartige Samaritaan en Raphaels Portret van een Jonge Man. Ook de Koninklijke Kist uit de Tempel van de Sibille is bewaard gebleven en staat vandaag in een vitrine in Kraków.

Hoe reisde het schilderij van Puławy naar Parijs en vervolgens naar Kraków?

De eerste crisis kwam met de Novemberopstand van 1830. Toen het Russische leger oprukte, redde de 84-jarige prinses Czartoryska de Leonardo, verborg hem en stuurde hem ongeveer 150 kilometer zuidwaarts naar het familiepaleis in Sieniawa.

Nadat de opstand in 1831 werd neergeslagen, werd het bezit van de familie in beslag genomen en werd de collectie van Puławy onder prins Adam Jerzy Czartoryski geëvacueerd naar Parijs. In 1843 vestigde hij haar in het Hôtel Lambert, dat een centrum van de Poolse emigratie werd. Meer dan drie decennia lang leefde de Leonardo in ballingschap bij de familie die hem bezat.

In 1870 besloot prins Władysław Czartoryski de collecties naar Kraków te verhuizen, en in 1876 arriveerden ze. De stad stelde gebouwen beschikbaar naast de Florianuspoort aan de oude stadsmuren, en het museum opende daar in 1878.

Die gebouwen vormen nog steeds het museum: het Czartoryski-paleis, het Klasztorek en het Arsenał, met de ingang aan ul. Pijarska 15. Wanneer u binnenstapt, betreedt u het huis dat de collectie in 1876 kreeg.

Wat gebeurde er met de Dame met een Hermelijn in de Tweede Wereldoorlog?

In augustus 1939, vóór de Duitse bezetting, werden zestien kisten met de kostbaarste voorwerpen van het museum naar Sieniawa gebracht, en de Leonardo ging mee, terug naar de schuilplaats van 1830. Deze keer mocht het niet baten. De nazi's vonden en roofden de schat, en de Dame werd naar het Kaiser Friedrich Museum in Berlijn gestuurd. In januari 1940 werd een laatste selectie van de 85 belangrijkste stukken uit het museum naar Dresden gestuurd. De meesterwerken van de familie, waaronder de Raphael, waren bestemd voor Hitlers geplande collectie in Linz.

In 1940 zag Hans Frank, de nazi-gouverneur-generaal van het bezette Polen, het schilderij in Berlijn en verzocht om het terug te sturen naar Kraków, waar het hing in zijn kantoorvertrekken in het Wawel-kasteel. Toen de Duitsers in januari 1945 evacueerden, verlieten de schilderijen ook het Wawel.

Aan het einde van de oorlog vonden geallieerde troepen de Dame met de Hermelijn in Franks buitenhuis in Schliersee in Beieren, en in 1946 werd het teruggegeven aan Polen.

Raphaels Portret van een Jonge Man niet. Het werd voor het laatst gezien in het Wawel in januari 1945 en sindsdien is de verblijfplaats onbekend; na Franks arrestatie op 3 mei 1945 behoorde het tot de artefacten die uit de opslag verdwenen waren, en de originele lijst wordt nog steeds leeg in Kraków bewaard. Het museum vermeldt 377 gouden munten en 329 museumvoorwerpen uit de collectie die nooit zijn teruggevonden.

Hoe werd het schilderij staatseigendom, en wanneer heropende het museum?

Van 1950 tot 1991 werd de collectie beheerd door het Nationaal Museum. Na 1991 werd ze beheerd door de Princes Czartoryski Foundation. In de tweede helft van de 20e eeuw reisde het paneel ruimer dan enig ander schilderij van Leonardo, met tentoonstellingen in Warschau in 1952, Moskou in 1972, Washington, D.C. van 1991 tot 1992 en Florence in 1999 als enkele van zijn stopplaatsen.

Het paleis sloot in 2010 voor renovatie. In december 2016 kocht de Poolse Staatskas de collectie samen met het paleis en droeg deze over aan het Nationaal Museum in Kraków, wat betekent dat de Dame met de Hermelijn nu eigendom is van de Poolse staat. Terwijl de werkzaamheden doorgingen, werd het schilderij vanaf mei 2017 getoond in het Hoofdgebouw van het museum.

Eind 2019 heropenden de paleisvertrekken na een grondige conserveringsrenovatie, en op 19 december 2019 keerde de Dame met de Hermelijn terug naar het heropende museum. Het Arsenał volgde na zijn eigen renovatie in 2021, en het Klasztorek opende in 2023.

Waar kun je de Dame met de Hermelijn vandaag zien?

Het schilderij hangt in het Czartoryski-paleis aan ul. Pijarska 15, naast de Sint-Floriaanpoort. De route loopt door 21 vertrekken op twee verdiepingen; op de tweede verdieping passeer je het Antieke Salon en de Renaissancezaal voordat je de zaal bereikt die is gewijd aan de kunst uit Rembrandts tijd en de Dame met de Hermelijn. Fotograferen zonder flits of statief is over het algemeen toegestaan, maar volg de aanwijzingen in de zaal.

De toegang is met een ticket voor een gereserveerd tijdstip in tijdsloten van 10 minuten, van dinsdag tot zondag van 10:00 tot 18:00, met laatste toegang om 17:00; het museum is gesloten op maandag. Online worden per tijdslot slechts ongeveer acht plaatsen vrijgegeven, dus populaire tijden gaan snel. Wij boeken toegang op een gereserveerd tijdstip voor de dag en het tijdslot dat u kiest en e-mailen u het e-ticket. Het is een ticket aan toonder en kan niet worden omgewisseld voor een andere datum.

Twee nuttige extra's: op dinsdag is de toegang gratis, met een beperkt aantal tickets voor een gereserveerd tijdstip die alleen op de dag zelf aan de balie van het museum worden verstrekt, en leerlingen en studenten onder 26 met een school- of studentenkaart kunnen bij het museum een ticket voor een symbolische prijs krijgen, ook aan de balie. Wij verkopen geen van beide.