Historia Damy z gronostajem i jej droga do Krakowa

Kim była Dama z gronostajem i dlaczego Leonardo ją namalował?

Pod koniec lat osiemdziesiątych XV wieku Leonardo da Vinci był malarzem nadwornym Ludovica Sforzy, zwanego Il Moro, władcy Mediolanu. Około 1489–1491 roku namalował młodą kobietę z tego dworu olejem na desce orzechowej o wymiarach zaledwie 54,8 na 40,3 centymetra — dość małej, by nieść ją pod jedną ręką. Portretowana trzyma gronostaja, a to zwierzę nadało obrazowi jego nazwę.

To Cecylia Gallerani. Urodzona w Sienie na początku 1473 roku, była córką Fazia Galleraniego, który piastował stanowiska dyplomatyczne na dworze mediolańskim, i dorastała wśród sześciu braci, kształcąc się w łacinie i literaturze. Miała około 16 lat, gdy Leonardo ją malował, a do tego czasu stała się ulubienicą i najsłynniejszą z kochanek Ludovica.

Portret uchwycił moment, który nie trwał długo. Cecylia urodziła syna Ludovica, Cesarego, 3 maja 1491 roku, a mniej więcej w tym samym czasie Ludovico poślubił Beatrice d'Este, która nalegała, by Cecylia opuściła Castello Sforza. W 1492 roku poślubiła Ludovica Carminatiego de' Brambilla, później prowadziła salon literacki i zmarła w 1536 roku. Lata po pozowaniu napisała do Izabeli d'Este, że obraz już jej nie przypomina, bo była tak młoda, gdy powstał.

Co oznacza gronostaj na obrazie?

Zwierzę działa jednocześnie na kilku poziomach. Starogreckie słowo oznaczające gronostaja, galê, przypomina pierwsze sylaby nazwiska Gallerani, więc stworzenie w jej ramionach jest grą słów na jej nazwisko. Wskazuje też wprost na Ludovica: w 1488 roku Ferdynand I Neapolitański uczynił go członkiem Orderu Gronostaja, a on sam używał tego zwierzęcia jako osobistego emblematu.

Gronostaj symbolizował także czystość i umiar — cnotę równie ważną jak towarzystwo. Łączono go również z ciążą, jako zwierzę mające chronić kobiety w ciąży, i często pojawia się w renesansowej ikonografii małżeńskiej. Żadne z tych odczytań nie wyklucza pozostałych — to jeden z powodów, dla których obraz nagradza powolne patrzenie.

Deska jest drugim z zaledwie czterech zachowanych portretów kobiecych Leonarda, obok „Ginevry de' Benci”, „La Belle Ferronnière” i „Mony Lisy”. Mimo to uczeni powszechnie uznali go za jego dzieło dopiero w XX wieku. Badanie techniczne z 1992 roku wykazało, że uszkodzenia ograniczały się do tła, które początkowo było prawdopodobnie niebieskoszare i zostało zamalowane czernią około połowy XVIII wieku.

Jak Leonardo trafił do Polski?

W 1798 roku książę Adam Jerzy Czartoryski, podróżując po Włoszech, kupił tam ten obraz. Podczas tych samych włoskich podróży przywiózł także „Portret młodzieńca” Rafaela, namalowany około 1513–1514 roku, wraz z rzymskimi starożytnościami.

W 1800 roku Leonardo dołączył do rodzinnych zbiorów Czartoryskich w Puławach. Inskrypcja LEONARD D'AWINCI w lewym górnym rogu pochodzi z tego okresu: prawdopodobnie dodał ją konserwator wkrótce po tym, jak obraz trafił do Polski, więc gdy ją dostrzeżesz, nie patrzysz na podpis samego Leonarda.

Rafael jest większym z dwóch obrazów — olej na desce o wymiarach 72 na 56 centymetrów wobec 54,8 na 40,3 centymetra dzieła Leonarda. Od 1798 roku oba portrety dzieliły losy kolekcji — przez Puławy, Paryż i Kraków — aż II wojna światowa rozdzieliła je na zawsze.

Co księżna Izabela Czartoryska zbudowała w Puławach?

Postacią, która zamieniła rodzinne dobra w muzeum, była księżna Izabela Czartoryska z domu Flemming. Kolekcję zapoczątkowała w 1796 roku, zaczynając od trofeów ze zwycięstwa nad Turkami pod Wiedniem w 1683 roku, pod hasłem Przeszłość Przyszłości.

W 1801 roku otworzyła swoją kolekcję pamiątek narodowych i sztuki dla publiczności w Puławach, w dwóch pawilonach. Pierwszym była Świątynia Sybilli, otwarta w tymże roku, zaprojektowana przez Chrystiana Piotra Aignera i wzorowana na Świątyni Westy w Tivoli; mieściła polskie pamiątki, w tym Szkatułę Królewską. Drugi, Dom Gotycki, ukończono w 1809 roku.

Na początku XIX wieku rodzina posiadała trzy arcydzieła, które do dziś określają historię kolekcji: Damę z gronostajem Leonarda, Krajobraz z miłosiernym Samarytaninem Rembrandta i Portret młodzieńca Rafaela. Zachowała się także Szkatuła Królewska ze Świątyni Sybilli, która dziś znajduje się w gablocie w Krakowie.

Jak obraz wędrował z Puław do Paryża, a następnie do Krakowa?

Pierwszy kryzys nadszedł wraz z powstaniem listopadowym 1830 roku. Gdy armia rosyjska posuwała się naprzód, 84-letnia księżna Czartoryska uratowała dzieło Leonarda, ukryła je i wysłała około 150 kilometrów na południe, do rodzinnego pałacu w Sieniawie.

Po upadku powstania w 1831 roku majątek rodziny został skonfiskowany, a kolekcja puławska została ewakuowana do Paryża pod opieką księcia Adama Jerzego Czartoryskiego. W 1843 roku umieścił ją w Hôtel Lambert, który stał się ośrodkiem polskiej emigracji. Przez ponad trzy dekady Leonardo żył na wygnaniu wraz z rodziną, do której należał.

W 1870 roku książę Władysław Czartoryski postanowił przenieść zbiory do Krakowa, dokąd dotarły w 1876 roku. Miasto udostępniło budynki obok Bramy Floriańskiej na dawnych murach miejskich, a muzeum otwarto tam w 1878 roku.

Te budynki wciąż są muzeum: Pałac Czartoryskich, Klasztorek i Arsenał, z wejściem przy ul. Pijarskiej 15. Wchodząc do środka, wkraczasz do domu, który kolekcja otrzymała w 1876 roku.

Co stało się z Damą z gronostajem w czasie II wojny światowej?

W sierpniu 1939 roku, w obliczu niemieckiej okupacji, szesnaście skrzyń z najcenniejszymi obiektami muzeum wywieziono do Sieniawy, a Leonardo powędrował razem z nimi, z powrotem do kryjówki z 1830 roku. Tym razem się nie udało. Nazistowie odnaleźli i zagarnęli skarb, a Dama została wysłana do Kaiser Friedrich Museum w Berlinie. W styczniu 1940 roku ostatecznie wybrano 85 najważniejszych obiektów z muzeum i wysłano je do Drezna. Arcydzieła rodziny, w tym Rafael, zostały przeznaczone do planowanej kolekcji Hitlera w Linzu.

W 1940 roku Hans Frank, nazistowski generalny gubernator okupowanej Polski, zobaczył obraz w Berlinie i poprosił o jego zwrot do Krakowa, gdzie zawisł w jego gabinetach na Wawelu. Gdy Niemcy ewakuowali się w styczniu 1945 roku, obrazy również opuściły Wawel.

Pod koniec wojny wojska alianckie odnalazły Damę z gronostajem w wiejskim domu Franka w Schliersee w Bawarii, a w 1946 roku obraz wrócił do Polski.

Portret młodzieńca Rafaela już nie. Ostatni raz widziano go na Wawelu w styczniu 1945 roku i od tamtej pory jego miejsce pobytu pozostaje nieznane; po aresztowaniu Franka 3 maja 1945 roku znajdował się wśród artefaktów brakujących w magazynie, a jego oryginalna rama wciąż przechowywana jest w Krakowie, pusta. Muzeum wymienia 377 złotych monet i 329 obiektów muzealnych z kolekcji, które nigdy nie zostały odzyskane.

Jak obraz stał się własnością państwa i kiedy muzeum zostało ponownie otwarte?

Od 1950 do 1991 roku kolekcją opiekowało się Muzeum Narodowe. Po 1991 roku zarządzała nią Fundacja Książąt Czartoryskich. W drugiej połowie XX wieku obraz podróżował szerzej niż jakikolwiek inny obraz Leonarda, a wśród jego przystanków znalazły się wystawy w Warszawie w 1952 roku, w Moskwie w 1972 roku, w Waszyngtonie w latach 1991–1992 i we Florencji w 1999 roku.

Pałac zamknięto na remont w 2010 roku. W grudniu 2016 roku Skarb Państwa kupił kolekcję wraz z pałacem i przekazał ją Muzeum Narodowemu w Krakowie, co oznacza, że Dama z gronostajem należy obecnie do państwa polskiego. Gdy prace trwały, obraz był prezentowany w Gmachu Głównym muzeum od maja 2017 roku.

Pod koniec 2019 roku sale pałacu zostały ponownie otwarte po gruntownej renowacji konserwatorskiej, a 19 grudnia 2019 roku Dama z gronostajem wróciła do ponownie otwartego muzeum. Arsenał dołączył po własnej renowacji w 2021 roku, a Klasztorek otwarto w 2023 roku.

Gdzie dziś można zobaczyć Damę z gronostajem?

Obraz wisi w Pałacu Czartoryskich przy ul. Pijarskiej 15, obok Bramy Floriańskiej. Trasa prowadzi przez 21 sal na dwóch piętrach; na drugim piętrze mijasz Salon Antyczny i salę renesansową, zanim dotrzesz do sali poświęconej sztuce czasów Rembrandta i Damy z gronostajem. Fotografowanie bez lampy błyskowej i statywu jest zasadniczo dozwolone, ale należy stosować się do oznaczeń w sali.

Wejście odbywa się na podstawie biletu na wyznaczoną godzinę, w 10-minutowych okienkach, od wtorku do niedzieli w godzinach 10:00–18:00, z ostatnim wejściem o 17:00; w poniedziałki muzeum jest zamknięte. Online udostępnianych jest tylko około ośmiu miejsc na okienko, więc popularne godziny szybko się wyprzedają. Rezerwujemy wejście na wybrany przez Ciebie dzień i godzinę i wysyłamy e-bilet na e-mail. Jest to bilet na okaziciela i nie można go wymienić na inną datę.

Dwie przydatne dodatkowe informacje: we wtorki wejście jest bezpłatne, a ograniczona liczba biletów na wyznaczoną godzinę jest wydawana wyłącznie w dniu wizyty przy kasie muzeum, natomiast uczniowie i studenci do 26. roku życia z legitymacją szkolną lub studencką mogą otrzymać w muzeum bilet w symbolicznej cenie, również przy kasie. Nie sprzedajemy żadnego z tych biletów.