Co zobaczyć w Muzeum Czartoryskich poza „Damą z gronostajem”

Jak rozplanowana jest trasa przez 21 sal?

Ekspozycja stała biegnie przez 21 sal na dwóch piętrach odnowionego Pałacu Czartoryskich przy ul. Pijarskiej 15, obok Bramy Floriańskiej w starych murach miejskich. Muzeum samo wyznacza kolejność: spacer zaczyna się na Podestcie od dwóch monumentalnych płócien rodzajowych Jean-Pierre'a Norblina, prowadzi przez sale poświęcone rodzinie Czartoryskich i sale o historii Polski, a na drugim piętrze otwiera się Salonem Antycznym, potem salą renesansową, a następnie salą z „Damą z gronostajem”.

Ta kolejność ma znaczenie. Leonardo pojawia się pod koniec, więc wcześniejsze sale opowiadają, jak jedna książęca rodzina zbudowała kolekcję zdolną go pomieścić. Wirtualny spacer muzeum online wymienia trzy przestrzenie, które możesz obejrzeć: sale Czartoryskich, salę zatytułowaną „Sztuka czasów Rembrandta i Dama z gronostajem” oraz salę sztuki średniowiecznej. Obok, w Arsenale, mieści się galeria sztuki starożytnej zwana Źródłami.

Ramy twojej wizyty: od wtorku do niedzieli 10:00–18:00, w poniedziałki zamknięte, ostatnie wejście o 17:00. Wejście odbywa się na bilet z wejściem o wyznaczonej godzinie, w 10-minutowych oknach, z około ośmioma miejscami online na okno i dodatkową pulą w kasie muzeum. Każdy poziom ma windy i szerokie korytarze, a na parterze dostępne są toalety dla osób z niepełnosprawnościami, więc cała trasa jest dostępna bez schodów.

Dlaczego zwiedzanie zaczyna się od płócien Norblina na Podest?

Jean-Pierre Norblin (1745–1830) był francuskim malarzem, który około 1772 lub 1774 roku poznał księcia Adama Kazimierza Czartoryskiego i przez dwa lata podróżował wraz z nim. Od 1774 roku pracował dla rodziny jako malarz nadworny i nauczyciel dzieci, mieszkając w Polsce do 1796 roku i tworząc jako malarz i dekorator w rezydencjach w Puławach i na Powązkach.

Jego styl łączył rokokową tradycję fêtes galantes i wiejskich zabaw z bieżącą panoramą życia codziennego i aktualnych wydarzeń politycznych, a malował także galerię portretów przedstawicieli wszystkich klas społecznych. Dzięki temu jego dwa monumentalne płótna rodzajowe na Podest stanowią trafne otwarcie: świat Czartoryskich poznajesz najpierw oczami nadwornego artysty tej rodziny.

Norblin wiąże także początek trasy z jednym z jej najważniejszych punktów. Kupił Rembrandtowski Krajobraz z miłosiernym Samarytaninem na paryskiej aukcji dla Domu Gotyckiego księżnej Izabeli Czartoryskiej w Puławach, więc malarz, który wita cię na Podest, pomógł wzbogacić kolekcję, przez którą za chwilę przejdziesz. Jego uczniami w Polsce byli m.in. Aleksander Orłowski, Michał Płoński i Jan Rustem.

Kim była księżna Izabela i co mówią sale Czartoryskich?

W 1801 roku w Puławach księżna Izabela Czartoryska z domu Flemming otworzyła dla publiczności swoją kolekcję pamiątek narodowych i sztuki. Prezentowała ją w dwóch pawilonach: Świątyni Sybilli, otwartej w 1801 roku, zaprojektowanej przez Chrystiana Piotra Aignera i wzorowanej na Świątyni Westy w Tivoli, oraz Domu Gotyckim, ukończonym w 1809 roku.

Od wczesnego XIX wieku rodzina posiadała trzy arcydzieła: Damę z gronostajem Leonarda, Krajobraz z miłosiernym Samarytaninem Rembrandta i Portret młodzieńca Rafaela. Kolekcja Czartoryskich obejmuje także portret samej Izabeli autorstwa Alexandra Roslina z 1774 roku. Mottem muzeum jest „Przeszłość przyszłości".

Sale rodzinne podążają następnie za losami kolekcji. Po upadku powstania listopadowego w 1831 roku zbiory puławskie zostały ewakuowane do Paryża pod opieką księcia Adama Jerzego Czartoryskiego, który w 1843 roku umieścił je w Hôtel Lambert, ośrodku polskiej emigracji. W 1876 roku wróciły na ziemie polskie do Krakowa, gdzie miasto udostępniło budynki obok Bramy Floriańskiej, a muzeum otwarto w 1878 roku.

Czym jest Szkatuła Królewska i co pokazują sale historii Polski?

Sale poświęcone historii Polski znajdują się w pierwszej części trasy, zanim dotrzesz na drugie piętro. Wirtualny spacer muzeum pokazuje pamiątki narodowe umieszczone w gablocie ze Szkatułą Królewską i to właśnie tę gablotę warto odnaleźć, ponieważ niesie ona założycielską ideę całego muzeum.

Szkatuła Królewska była pamiątką stworzoną przez Izabelę Czartoryską w 1800 roku: dużą drewnianą szkatułą mieszczącą 73 cenne relikwie należące niegdyś do polskich królów, z inskrypcją „Pamiątki polskie zebrane w 1800 roku przez Izabelę Czartoryską". Stała w Świątyni Sybilli w Puławach, pierwszym z jej dwóch pawilonów, a później wraz z resztą kolekcji trafiła do Krakowa.

Jej wojenne losy są gorzkie. W 1939 roku została wraz z kolekcją wywieziona do Sieniawy i ukryta w składnicy; żołnierze Wehrmachtu, którzy wkroczyli do Sieniawy 14 września 1939 roku, obrabowali szkatułę i rozdzielili jej zawartość między siebie, a Wikipedia nie odnotowuje żadnego odzyskania. Muzeum szacuje, że 377 złotych monet i 329 obiektów muzealnych z kolekcji pozostaje nieodzyskanych do dziś. Czytaj uważnie etykiety w gablocie, aby zobaczyć, co jest obecnie prezentowane.

Gdzie w tym wszystkim mieszczą się sztuka średniowieczna, Salon Antyczny i galeria starożytności?

Sztuka średniowieczna ma własną salę i jest jedną z trzech przestrzeni wirtualnego spaceru po muzeum, który można obejrzeć w domu z narracją polską lub angielską oraz w wersjach w języku migowym, z audiodeskrypcją i w języku uproszczonym. Kilka minut z nim przed podróżą sprawia, że w dniu zwiedzania sala staje się łatwiejsza w odbiorze.

Na drugim piętrze trasa otwiera się Salonem Antycznym. Gust, który odzwierciedla, sięga wczesnych zakupów rodziny we Włoszech, gdzie książę Adam Jerzy Czartoryski nabył rzymskie starożytności wraz z portretem Rafaela i Damą z gronostajem.

Aby zobaczyć starożytność w pełnej skali, oddział prezentuje także „Źródła. Galeria Sztuki Starożytnej" w Arsenał, zachowanym i odrestaurowanym fragmencie murów miejskich, który ponownie otwarto w 2021. Obejmuje Egipt, Grecję, Włochy i Azję Mniejszą, a także polską prehistorię i greckie monety, czerpiąc z kolekcji Władysława Czartoryskiego (1828 do 1894) i rodziny Potockich z Krzeszowic. Warto poszukać kartonażu z mumią Asetemachbit, datowanego na 22 do 23 dynastii Egiptu, IX wiek p.n.e. Przy stanowisku warto zapytać, które ekspozycje Arsenał obejmuje bilet w danym dniu.

Co prowadzi do Leonarda: sala renesansowa i pejzaż Rembrandta?

Sala renesansowa znajduje się między Salonem Antycznym a Damą z gronostajem. Włoskie zbiory kolekcji Czartoryskich obejmują Pokłon Trzech Króli Garofala (1510 do 1513), Kobietę w niszy (Pomonę) Francesca Montemezzana z XVI wieku oraz wczesny XVI-wieczny tondo Pokłon Dzieciątka z małym Janem Chrzcicielem nieznanego włoskiego malarza. Muzeum nie publikuje, które dzieła wiszą w której sali, więc należy traktować te przykłady jako zakres kolekcji, a nie listę do odhaczenia.

Pejzaż z miłosiernym Samarytaninem Rembrandta to drugie z trzech arcydzieł, które rodzina posiadała od wczesnego XIX wieku. Namalowany w 1638 olejem na dębowej desce o wymiarach 46,2 na 65,5 cm, jest jednym z zaledwie sześciu pejzaży olejnych namalowanych przez Rembrandta.

Tematem jest przypowieść o miłosiernym Samarytaninie z Ewangelii Łukasza, ale Rembrandt wplata historię w pejzaż, zamiast malować ją jako wyodrębnioną scenę. Deska jest niewielka, więc warto dać jej czas i poszukać postaci z przypowieści w krajobrazie.

Jej historia odzwierciedla losy Damy. Norblin kupił ją na aukcji w Paryżu dla Domu Gotyckiego Izabeli w Puławach; przeniosła się z kolekcją do Krakowa, znalazła się wśród obrazów zrabowanych przez Niemców w 1939, a wróciła po wojnie dzięki badaniom historyka sztuki Karola Estreichera. Wirtualny spacer po muzeum wymienia salę „Sztuka czasów Rembrandta i Dama z gronostajem".

Co warto wiedzieć o sali Damy z gronostajem i zaginionym Rafaelu?

Dama z gronostajem zamyka sekwencję drugiego piętra. Leonardo namalował ją w 1489 do 1491 olejem na orzechowej desce o wymiarach 54,8 na 40,3 cm. Portretowaną jest Cecilia Gallerani, wówczas około 16-letnia, i jest to jeden z zaledwie czterech zachowanych portretów kobiecych autorstwa Leonarda. Wróciła do ponownie otwartego pałacu 19 grudnia 2019.

Trzecie arcydzieło to to, którego nie można zobaczyć. Portret młodzieńca Rafaela, namalowany olejem na desce w 1513 do 1514, został nabyty we Włoszech przez księcia Adama Jerzego Czartoryskiego, który kupił tam Damę z gronostajem w 1798. W 1939 został ukryty w Sieniawie i odnaleziony przez Gestapo; Hans Frank, gubernator okupowanego przez Niemców Generalnego Gubernatorstwa, wystawił go w swojej krakowskiej rezydencji, a ostatni raz udokumentowano go na Zamku Wawelskim w styczniu 1945.

Wielu historyków nazywa go najważniejszym obrazem zaginionym od czasów II wojny światowej. Wikipedia odnotowuje, że jego oryginalna pusta rama wisi w Muzeum Narodowym w Krakowie. Znajomość tej historii zmienia Damę z jednego słynnego obrazu w ocalałą z trio.

Fotografowanie amatorskie do użytku prywatnego jest dozwolone bez lampy błyskowej, statywu i dodatkowego oświetlenia, chyba że dany obiekt ma własny zakaz fotografowania, dlatego należy stosować się do oznaczeń w każdej sali. Torby większe niż 40 na 20 na 25 cm, parasole i płaszcze należy najpierw zostawić w bezpłatnej szatni lub szafkach.

Które inne oddziały Muzeum Narodowego otwiera Twój bilet przez trzy miesiące?

Bilet normalny, ulgowy i rodzinny uprawniają również, w ciągu trzech miesięcy od daty wydrukowanej na bilecie, do zwiedzania wystaw stałych w Pałacu Biskupa Erazma Ciołka, Domu Jana Matejki, Domu Józefa Mehoffera, Muzeum Emeryka Hutten-Czapskiego, Pawilonie Józefa Czapskiego, Domu Szołayskich, Muzeum Stanisława Wyspiańskiego, Muzeum Karola Szymanowskiego w Zakopanem oraz wystawy „Broń i barwa" w Arsenale. Bilety dla uczniów, studentów i dzieci do 7. roku życia obejmują wyłącznie Muzeum Czartoryskich.

Bilet rodzinny obejmuje do 4 osób, w tym co najmniej jedno dziecko poniżej 16. roku życia, a dzieci poniżej 7. roku życia wchodzą bezpłatnie. Bilet ulgowy to jedna wspólna linia: osoby powyżej 65. roku życia, emeryci i renciści oraz osoby z niepełnosprawnością wraz z jednym opiekunem, wszyscy jako obywatele państwa UE, EOG lub Szwajcarii; nauczyciele w polskich szkołach lub szkołach UE i EOG; oraz posiadacze karty ISIC lub Euro<26. W dniu wizyty należy okazać dokument uprawniający wraz z dokumentem tożsamości, w przeciwnym razie bilet ulgowy nie zostanie uznany.

W każdy wtorek wstęp jest bezpłatny, a ograniczona liczba biletów na wyznaczoną godzinę jest wydawana przy stanowisku muzeum w dniu wizyty; uczniowie i studenci do 26. roku życia z legitymacją szkolną lub studencką mogą otrzymać bilet w symbolicznej cenie w muzeum, również przy stanowisku. Nie sprzedajemy żadnego z nich. W pozostałe dni rezerwujemy w Twoim imieniu wstęp na wyznaczoną godzinę i wysyłamy e-bilet e-mailem. Bilety są na okaziciela, więc wchodzi pierwsza osoba, która go okaże, i nie można ich wymienić na inną datę.